↑

Kroniki Ciała i Umysłu #20 – Obraz zdrowia Polaków w 2026 + plastik w blaszce miażdżycowej a ryzyko zawału

By Bartek Czekała | Archiwum newslettera

Wrzesień 2026  · Wydanie #020

O zdrowiu, pamięci i jasnym myśleniu w mętnych czasach


Wydanie #020 · zdrowie, nauka, pamięć i kilka niepoważnych myśli


Cześć i gratulacje!

Udało nam się przeżyć kolejny tydzień. Przed Tobą solidna porcja wiedzy, dzięki której ten następny będzie jeszcze lepszy od poprzedniego!


OSTATNIE FILMIKI Z YOUTUBE

Wszyscy jesteśmy zajęci, więc jeśli przegapiłeś ostatnie odcinki na moim kanale YouTube, to możesz nadrobić zaległości tutaj:

Chudniesz, ale tłuszcz zostaje? Robisz ten błąd co noc

Śpisz za krótko i próbujesz schudnąć? Nie wykluczone, że jednym z Twoich kłopotów jest właśnie brak snu. Badania pokazują, że przy podobnym deficycie i niemal identycznej utracie kilogramów ilość utraconego tłuszczu może być zupełnie inna w zależności od długości snu. W filmie sprawdzam, jak brak snu wpływa na spalanie tłuszczu, ochronę masy beztłuszczowej, głód, apetyt, grelinę, leptynę, insulinowrażliwość i wybory żywieniowe.

Obejrzyj film →

Dwa testy na Helicobacter pylori, dwa różne wyniki. Który mówi prawdę?

Helicobacter pylori: test z kału ujemny, a oddechowy dodatni — który wynik mówi prawdę? W tym filmie na przykładzie rzeczywistych wyników pacjenta wyjaśniam, dlaczego dwa badania na Helicobacter pylori mogą dać zupełnie sprzeczne rezultaty i któremu z nich zaufać. Omawiam również różnice w czułości poszczególnych metod oraz kluczowe pułapki w diagnostyce H. pylori.

Obejrzyj film →

Czy post 16:8 pali mięśnie? Jak zjeść dość białka przy treningu siłowym

Pościsz albo chcesz 16 godzin, ale jednocześnie chcesz zjeść co najmniej 1,6 g białka na kilogram masy ciała. Da się to zrobić bez jedzenia gigantycznych porcji i bez ryzyka utraty mięśni? W tym odcinku przyglądam się temu, co pokazują badania. Ile białka naprawdę potrzebują osoby trenujące? Ile białka można wykorzystać z jednego posiłku? Czy 100 g białka naraz faktycznie się „marnuje”? I co dzieje się z mięśniami oraz tkanką tłuszczową podczas postu 16:8?

Obejrzyj film →


BADANIA NA TAPECIE I CO NOWEGO W ŚWIECIE

Licho nie śpi, ale to samo tyczy się świata nauki i doniesień z frontu medyczno-dietetycznego. Oto ciekawostki, które udało mi się wygrzebać w ciągu ostatniego tygodnia:

WIRTUALNY BIOTECH: AI WCHODZI W ROLĘ CAŁEGO ZESPOŁU R&D

W czasopiśmie „Science” zaprezentowano Virtual Biotech — wieloagentowy system AI zaprojektowany tak, aby naśladować strukturę zespołu badawczo-rozwojowego firmy biotechnologicznej. Zamiast jednego modelu wykonującego wszystkie zadania zastosowano wirtualnego dyrektora naukowego (Chief Scientific Officer), który rozdziela problemy pomiędzy wyspecjalizowane agenty zajmujące się m.in. genetyką, genomiką funkcjonalną, biologią chorób, analizą badań klinicznych czy chemią leków, a następnie integruje uzyskane wyniki. System obejmuje cztery „działy” naukowe, łącznie 11 podstawowych agentów oraz ponad 100 narzędzi analitycznych.

Jednym z największych testów platformy była analiza 55 984 badań klinicznych. W jej ramach uruchomiono ponad 37 tys. agentów analizujących poszczególne badania, a wyniki zestawiono m.in. z danymi genomicznymi i transcriptomicznymi. Zaobserwowano, że leki skierowane przeciwko genom wykazującym wysoką specyficzność dla określonych typów komórek były o 40% częściej związane z przejściem z fazy I do II, o 48% częściej z dotarciem do rynku oraz z 32% niższą częstością działań niepożądanych. Są to jednak zależności obserwacyjne, a nie dowód na związek przyczynowy.

Możliwości systemu sprawdzono również na konkretnych problemach związanych z rozwojem leków. W przypadku raka płuca połączono dane genetyczne, single-cell, przestrzenne i kliniczne, wskazując B7-H3 (CD276) jako potencjalny cel oraz proponując strategię opartą na koniugacie przeciwciało–lek (ADC). W innym przykładzie przeanalizowano zakończone niepowodzeniem badanie terapii ukierunkowanej na OSMRβ w nieswoistym zapaleniu jelita grubego, próbując zidentyfikować możliwe mechanizmy braku skuteczności i zaproponować lepszą selekcję pacjentów na podstawie biomarkerów.

Virtual Biotech nie jest przedstawiany jako zamiennik eksperymentów ani ekspertów. Generowane wnioski i hipotezy nadal wymagają weryfikacji, a możliwości platformy są ograniczone jakością i zakresem dostępnych danych. Koncepcja pokazuje jednak kierunek rozwoju AI w biomedycynie: od pojedynczych narzędzi wykonujących określone analizy do zespołów wyspecjalizowanych agentów, które wspólnie przeszukują dane, analizują dowody i wspierają podejmowanie decyzji na kolejnych etapach rozwoju leków.

Źródło →

PLASTIK W BLASZCE MIAŻDŻYCOWEJ: CO POKAZAŁO BADANIE Z NEJM?

W marcu 2024 roku w „New England Journal of Medicine” opublikowano badanie, w którym przeanalizowano blaszki miażdżycowe usunięte podczas endarterektomii tętnicy szyjnej. Do badania włączono 304 pacjentów, a 257 z nich ukończyło trwającą średnio niemal 34 miesiące obserwację.

Materiał pobrany podczas operacji poddano m.in. analizie metodą pirolizy połączonej z chromatografią gazową i spektrometrią mas. Polietylen wykryto w blaszkach 150 z 257 pacjentów, czyli u 58,4% badanych. Jego średnie stężenie wynosiło 21,7 µg na miligram blaszki. U 31 osób wykryto również polichlorek winylu (PVC).

Obecność cząstek potwierdzano dodatkowo za pomocą mikroskopii elektronowej. Widoczne były zarówno wewnątrz makrofagów znajdujących się w blaszce miażdżycowej, jak i poza komórkami. Niemal wszystkie obserwowane cząstki miały mniej niż 1 µm, a autorzy wskazywali, że wiele z nich prawdopodobnie miało rozmiary nanometryczne.

Najbardziej interesujące okazały się wyniki dalszej obserwacji. Zawał serca, udar lub zgon z dowolnej przyczyny wystąpiły u 30 ze 150 pacjentów z wykrytymi mikro- lub nanoplastikami (20,0%), w porównaniu z 8 ze 107 osób bez ich wykrywalnej obecności (7,5%). Po uwzględnieniu szeregu czynników ryzyka obecność tworzyw sztucznych w blaszce była związana z hazard ratio wynoszącym 4,53.

Badanie nie dowodzi jednak, że mikro- i nanoplastik spowodował zawały, udary lub zgony. Było to badanie obserwacyjne, dlatego nie można wykluczyć wpływu innych czynników. Nie ustalano również, z jakich konkretnie źródeł — żywności, wody, opakowań czy powietrza — pochodziły cząstki znalezione w tętnicach.

Wynik pozostaje jednak istotny: cząstki tworzyw sztucznych zostały bezpośrednio wykryte w ludzkich blaszkach miażdżycowych, a ich obecność była związana z większym ryzykiem późniejszych poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych i zgonu.

Źródło →

LUDZKIE NEURONY ZAJĘŁY MIEJSCE PO KORZE MÓZGOWEJ MYSZY — I WŁĄCZYŁY SIĘ DO JEJ UKŁADU NERWOWEGO

W „Nature” opisano niezwykły model eksperymentalny, który świetnie będzie wpasowywać się w przyszłości do trendu horror science fiction: u myszy genetycznie zahamowano rozwój większości struktur wywodzących się z grzbietowej i przyśrodkowej części kresomózgowia, co doprowadziło do znacznego ubytku kory nowej i hipokampa. Całkowita objętość tkanki mózgowej takich zwierząt była o około połowę mniejsza niż u myszy kontrolnych.

Po urodzeniu w powstałą przestrzeń wszczepiono ludzkie organoidy korowe wyhodowane z pluripotencjalnych komórek macierzystych. Przeszczepy rosły i z czasem zajmowały większość objętości tkanki korowej. Nie pozostały przy tym izolowaną bryłą komórek: ludzkie neurony różnicowały się, wykazywały aktywność elektryczną, tworzyły połączenia z mysim układem nerwowym, a ich wypustki docierały także do odległych struktur mózgu i rdzenia kręgowego.

Co szczególnie interesujące, zwierzęta zachowały w dużej mierze podstawowe zdolności ruchowe. Myszy pozbawione większości własnej kory wykazywały natomiast zaburzenia w zadaniach zależnych od kory i hipokampa, między innymi w teście pamięci roboczej w labiryncie Y. Myszy z wszczepionymi ludzkimi organoidami radziły sobie w tym teście powyżej poziomu przypadku, podczas gdy grupa bez przeszczepu nie wykazywała takiego wyniku. Nie oznacza to jednak, że „ludzkie neurony nauczyły mysz myśleć” — wyniki wskazują raczej, że przeszczepiona tkanka mogła funkcjonalnie uczestniczyć w obwodach wpływających na zachowanie.

Aktywność ludzkiej tkanki można było również rejestrować bezpośrednio u żywych zwierząt. Obserwowano zsynchronizowane fale aktywności wapniowej i sygnały elektrofizjologiczne przypominające organizację rozwijających się obwodów korowych. Jednocześnie tkanka nie była odpowiednikiem dojrzałej ludzkiej kory — brakowało jej m.in. pełnej organizacji warstwowej i dojrzałego profilu komórkowego.

Model nazwano xenocortication — ksenokortykacją. Jego głównym celem nie jest tworzenie zwierząt z „ludzkim mózgiem”, lecz uzyskanie możliwości badania dużych sieci ludzkich neuronów wewnątrz żywego organizmu, wraz z ich wpływem na obwody nerwowe i mierzalne zachowania. Może to znaleźć zastosowanie w badaniu rozwoju mózgu, chorób neurologicznych oraz potencjalnych terapii. Autorzy zwracają jednocześnie uwagę, że wraz z dalszym dojrzewaniem i zwiększaniem integracji takich przeszczepów konieczne będzie równoległe rozwijanie zasad etycznych dotyczących podobnych eksperymentów.

Źródło →


OKRUCHY REFLEKSJI

„Kot, który marzy o tym, by stać się lwem, musi stracić apetyt na szczury.” – Matshona Dhliwayo

(„Aby osiągnąć wielkość, musisz porzucić stare nawyki oraz nieznaczące cele, które mogłyby hamować twój postęp.”)

„Najszybszym sposobem, aby stać się osobą, którą chcesz być, jest postawienie się w sytuacji, w której nie masz innego wyboru, jak tylko się nią stać.” – Alex Hormozi

„Pierwszym krokiem każdego znaczącego przedsięwzięcia jest drastyczne niedoszacowanie jego trudności.” – Tim Urban


POLECAJKI

POLSKI Ig NOBEL: DLACZEGO RODZICOM NIEMOWLĘTA PACHNĄ LEPIEJ NIŻ NASTOLATKI?

  • Polski zespół z udziałem badaczy z Uniwersytetu Wrocławskiego dostał Ig Nobla za badanie tego, jak rodzice oceniają zapach własnych dzieci w różnym wieku.

  • Brzmi jak żart, ale prowadzi do ciekawych pytań o węch, więzi społeczne i zachowania opiekuńcze.

  • Więcej

NARODOWY BILANS ZDROWIA POLAKÓW - WOBASZ3: JAK NAPRAWDĘ WYGLĄDA ZDROWIE POLAKÓW?

  • Świeże dane pokazują m.in., że ok. 11,5 mln dorosłych ma nadciśnienie, ponad 18 mln nadmierną masę ciała, a hipercholesterolemia nadal dotyczy ponad połowy dorosłych.

  • Jednocześnie palenie tradycyjnych wyrobów tytoniowych spadło w ciągu 20 lat z 31% do 17%.

  • Warto zajrzeć, bo zamiast kolejnych danych z USA dostajemy bardzo konkretny obraz zdrowia naszego cudownego, ale niestety, jak widać, wciąż bardzo schorowanego narodu. Wyniki WOBASZ3


ŚLAD Z DAWNYCH LAT

Oto jeden z “dawien dawnych” filmików z kanału lub artykułów, aby dalej rozszerzać Twoje horyzonty wiedzy:

Najbardziej SKAŻONE pestycydami WARZYWA i OWOCE, czyli co nas truje

W świecie, w którym wszystko jest zanieczyszczone ten czy inny sposób ciężko jest wybrać produkty, które z czystym sumieniem można położyć na stół. Aby wspomóc Cię w tych decyzjach, w odcinku tym przyjrzymy się najbardziej zanieczyszczonym, ale i najczystszym, warzywom i owocom w oparciu o badania przeprowadzone przez Environmental Working Group (EWG) oraz PAN (Pesticide Action Network). W pierwszym badaniu przebadanio 46 000 próbek produktów w drugim zaś prawie 100000.

Wróć do materiału →


MYŚLI NIEPOWAŻNE

Znalezione w odmętach internetu:

„Podczas rozmowy o pracę zaburczało mi w brzuchu, a facet zapytał: »Zapomniałeś zjeść lunch?«. 

Odpowiedziałem mu: »Nie, po prostu jestem głodny sukcesu«.” 

To przekomiczne, jak faceci przechodzą na zwykłą dietę i zaczynają o siebie dbać, ale muszą nazywać to „biohackingiem”. Gdyby wzięli się za robienie na drutach, pewnie ochrzciliby to mianem „hiperprzędzenia” albo „turbosupłania”.


MECHANIZMY POD LUPĄ
FERROPTOZA: JAK ŻELAZO I TŁUSZCZE ROŚLINNE NAPĘDZAJĄ ŚMIERĆ KOMÓRKI ORAZ JAKIE NIESIE TO SKUTKI

Ferroptoza to specyficzny, biologicznie zaprogramowany rodzaj śmierci komórki, odmienny od klasycznej apoptozy (uporządkowanego „samobójstwa” zużytych tkanek). Istotą tego procesu jest zjawisko zwane peroksydacją lipidów – proces chemiczny zbliżony do jełczenia tłuszczu, lecz zachodzący na poziomie mikroskopowym wewnątrz żywych struktur komórkowych. Gdy w obecności żelaza dochodzi do gwałtownego utlenienia cząsteczek tłuszczu tworzących błonę komórkową, traci ona swoją integralność i szczelność, co prowadzi do nieodwracalnej zagłady komórki.

Rola kwasów tłuszczowych i olejów roślinnych

Proces ferroptozy ogranicza się do obecności wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (w skrócie PUFA, od ang. polyunsaturated fatty acids), przy czym główną rolę i dominujący udział odgrywają tu kwasy z rodziny Omega-6. Należy jednak zaznaczyć, że kwasy Omega-3 również mogą brać udział w tej reakcji. Obie te grupy kwasów, z racji swojej unikalnej budowy chemicznej (obecności wielu wiązań podwójnych), są z natury niestabilne i wysoce wrażliwe na uszkodzenia powodowane przez wolne rodniki tlenowe.

Znaczenie diety bogatej w oleje roślinne (np. słonecznikowy, sojowy, kukurydziany) polega na dostarczaniu komórkom budulca i swoistego paliwa dla tego niszczycielskiego procesu:

  • Wbudowywanie w błony: Regularne spożywanie dużych ilości olejów roślinnych skutkuje masowym wbudowywaniem kwasów Omega-6 bezpośrednio w osłonki komórkowe.

  • Zwiększenie podatności: Im więcej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych znajduje się w strukturze błony, tym więcej łatwo dostępnego substratu do utleniania zyskuje ferroptoza.

  • Przełamanie barier ochronnych: Gdy obecność żelaza katalizuje powstawanie wolnych rodników, a naturalne przeciwutleniacze wewnątrz komórki nie nadążają z ich neutralizacją, obecność nadmiaru kwasów Omega-6 prowadzi do niekontrolowanej reakcji łańcuchowej i zniszczenia bariery komórkowej.

Konsekwencje ferroptozy dla organizmu

Proces ten wykazuje dwoistą naturę – w stanach patologicznych przyczynia się do degradacji narządów, natomiast w nowoczesnej medycynie stanowi obiecujący cel terapeutyczny.

  • Choroby neurodegeneracyjne: Mózg charakteryzuje się wyjątkowo wysokim stężeniem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz intensywnym metabolizmem tlenowym. Z tego względu komórki nerwowe są szczególnie wrażliwe na ferroptozę. Jej nadmierna aktywność obserwowana jest w przebiegu schorzeń takich jak choroba Parkinsona, choroba Alzheimera oraz stwardnienie zanikowe boczne (SLA).

  • Uszkodzenia niedokrwienne narządów: Zjawisko to odgrywa kluczową rolę w uszkodzeniach serca lub nerek po epizodach zawałowych. Gdy po okresie niedokrwienia dopływ tlenu i krwi zostaje nagle przywrócony (reperfuzja), dochodzi do gwałtownego wyrzutu rodników i aktywacji ferroptozy w tkankach.

  • Nasilenie stanów zapalnych: W przeciwieństwie do apoptozy, która przebiega w sposób bezinwazyjny dla otoczenia, ferroptoza prowadzi do pęknięcia komórki i uwolnienia cząsteczek alarmowych. Wywołuje to miejscowy odczyn zapalny i wtórne uszkodzenia sąsiednich tkanek.


PARTNER(ZY) NEWSLETTERA

Partnerem tego wydania newslettera jest NUMA — oliwa extra virgin o wyjątkowo wysokiej transparentności jakości.

Być może obiło Ci się o uszy, że oliwa z oliwek jest jednym z najczęściej fałszowanych produktów spożywczych na świecie. Skala sprzedaży oliwy określanej jako „extra virgin” w praktyce znacznie przekracza możliwości produkcyjne prawdziwej oliwy tej klasy.

Tym samym istnieje spora szansa, że kupując oliwę — nawet w zwykłym sklepie — nabywasz produkt rozcieńczony tańszymi olejami roślinnymi, np. rzepakowym lub słonecznikowym.

Rozwiązaniem jest oliwa NUMA. To, co szczególnie ją wyróżnia, to fakt, że każda partia oliwy jest badana, a numer partii znajduje się bezpośrednio na butelce. Dzięki temu możesz wejść na stronę producenta i sprawdzić parametry dokładnie tej oliwy, którą trzymasz w ręku — od wskaźników świeżości, przez zawartość polifenoli, aż po poziom zanieczyszczeń mikrobiologicznych, które w przypadku NUMY są praktycznie niewykrywalne.

Dla przykładu, ostatnia opisana partia N2-635A zawiera aż 722 mg/kg polifenoli, podczas gdy typowe oliwy marketowe często mieszczą się w zakresie około 50–250 mg/kg. Oznacza to, że NUMA zawiera ich kilkukrotnie więcej, a to przede wszystkim one odpowiadają za jej prozdrowotne właściwości.

Do tego ma fantastyczny, intensywny smak — świeży, zielony i wyrazisty, z przyjemną goryczką oraz pikantnością charakterystyczną dla wysokopolifenolowych oliw najwyższej jakości.

Z kodem BARTOSZ otrzymasz 20 zł zniżki na każdą butelkę.

Sprawdź NUMĘ tutaj: https://numa.bio/

Chcesz zostać partnerem newslettera? Skontaktuj się ze mną w sprawie szczegółów 

PS 1: Niektóre linki są afiliacyjne — jeśli kupisz przez nie jakiś produkt, mogę otrzymać prowizję. Cena dla Ciebie się nie zmienia.

PS 2: Jeśli cenisz moje treści i chcesz pomóc mi tworzyć ich więcej, możesz wesprzeć moją twórczość poprzez PATRONAT.

PS 3: Jeśli przegapiłeś zeszłotygodniowe wydanie newslettera, możesz nadrobić zaległości tutaj: Kroniki Ciała i Umysłu Wydanie #19 -  Cichy zabójca testosteronu + co naprawdę napędza miażdżycę?


Pozdrawiam Cię oraz życzę produktywnego, szczęśliwego i zdrowego tygodnia

Bartek 


>
Polityka prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i pełnią funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową oraz pomaganie naszemu zespołowi zrozumieć, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne. Więcej przeczytasz w Polityce prywatności.